Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp giúp học sinh Lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào?

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp giúp học sinh Lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào?

1. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ PHẦN MỞ ĐẦU I. BỐI CẢNH CỦA ĐỀ TÀI: Thực hiện theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” thì ngành giáo dục nước nhà đã và đang đổi mới căn bản và toàn diện cả về nội dung, hình thức và phương pháp dạy học. Là một giáo viên trong nghề, tôi tự nhận thức được mình cần cố gắng tìm tòi, học tập, nghiên cứu và bồi dưỡng chuyên môn để đào tạo ra những chủ nhân tương lai của đất nước, đáp ứng nhu cầu giáo dục của xã hội ngày nay. Như chúng ta đã biết, trong các trường học thì Tiếng Việt là một môn học có ứng dụng thiết thực trong đời sống đồng thời góp phần to lớn vào việc giáo dục con người một cách toàn diện. Trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học, cùng với việc học các phân môn Tập đọc, Chính tả, Kể chuyện, Tập làm văn thì học sinh còn được học các kiến thức về Luyện từ và câu. Dạy Luyện từ và câu góp phần phát triển, mở rộng vốn từ, kĩ năng nghe, nói, đọc và viết cho học sinh. Mặc dù việc dạy học Luyện từ và câu ở Tiểu học đã được coi trọng, nhưng thực trạng dạy và học phân môn này mà cụ thể là mảng kiến thức về câu kiểu Ai làm gì? Ai thế nào? của giáo viên và học sinh còn nhiều bất cập trong việc xác định các câu kiểu Ai làm gì? hay Ai thế nào?. Trước tình hình và thực trạng đó, tôi đã tìm tòi và nghiên cứu để đưa ra các giải pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? Ai thế nào?, tạo được nền tảng vững chắc để học sinh có thể học tập tốt phân môn Luyện từ và câu ở các lớp trên. II. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Phân môn Luyện từ và câu là một trong những phân môn quan trọng trong chương trình Tiếng Việt tiểu học nói chung và chương trình khối 4 nói riêng. Bởi 1
2. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? Luyện từ và câu chi phối việc sử dụng các đơn vị ngôn ngữ để tạo thành lời nói, làm cho ngôn ngữ thực hiện được chức năng giao tiếp trong đời sống xã hội. Luyện từ và câu còn có vai trò quan trọng trong tổ chức hoạt động tạo lập và lĩnh hội văn bản, hướng dẫn học sinh nghe, nói, đọc viết. Qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy Luyện từ và câu là phân môn khó trong các phân môn của Tiếng Việt. Trong quá trình tham gia vào các hoạt động học tập, học sinh nói sai và viết sai còn rất nhiều mà nguyên nhân sâu xa là do các em chưa nắm vững về khái niệm và thành phần các câu đã học. Một trong những mẫu câu học sinh dễ nhầm lẫn là hai mẫu câu kể Ai làm gì? và Ai thế nào? Xuất phát từ thực tế đó, tôi tiến hành nghiên cứu và thực hiện đề tài: “ Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu kể Ai làm gì? - Ai thế nào? ”. III. PHẠM VỊ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. 1. Phạm vi nghiên cứu: - Học sinh lớp 4 tại trường tôi công tác. - Thời gian nghiên cứu đề tài từ năm học 2018 - 2019 đến năm học 2019 - 2020. 2. Đối tượng nghiên cứu - Kĩ năng phân biệt câu kể Ai làm gì ? Ai thế nào ? của học sinh lớp 4 tại trường đang công tác. - Phương pháp dạy của giáo viên và cách chiếm lĩnh tri thức của học sinh lớp 4. IV.MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. 1. Mục tiêu nghiên cứu - Tìm nguyên nhân dẫn đến nhầm lẫn của học sinh trong quá trình phân biệt hai kiểu câu kể Ai làm gì ? Ai thế nào ? - Tìm biện pháp để giúp đỡ học sinh khắc phục những sai sót trong thực hành làm bài tập cũng như trong giao tiếp hằng ngày. 2. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng của việc giảng dạy kiến thức về câu ở lớp, từ đó đưa ra một số biện pháp giúp học sinh phân biệt hai mẫu câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? 2
3. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? - Sáng kiến kinh nghiệm nhằm nâng cao nghiệp vụ sư phạm và trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp về việc giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai mẫu câu kể Ai làm gì? - Ai thế nào? - Thông qua đề tài góp phần giúp học sinh nắm chắc kiến thức về hai mẫu câu Ai làm gì? Ai thế nào? từ đó giúp học sinh vận dụng một cách linh hoạt trong văn nói và văn viết hai kiểu câu này vào làm các bài tập có liên quan trong chương trình cũng như trong cuộc sống. V. ĐIỂM MỚI TRONG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU: Mặc dù nhiều giáo viên đã đổi mới phương pháp dạy học nhưng họ vẫn chủ yếu dựa vào sách giáo khoa và sách giáo viên mà chưa đi sâu nghiên cứu để đưa ra được cái mẹo hay giải pháp hữu hiệu giúp học sinh phân biệt hai mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? . Thêm nữa các em cũng không nắm được bản chất của các kiểu câu, chưa nắm rõ các từ loại động từ và tính từ nên học sinh còn nhầm lẫn giữa hai mẫu câu này. Với sáng kiến này, GV sẽ đưa ra từng bước học tập, giúp HS phân tích để nắm chắc từ loại động từ và tính từ, tìm ra đặc điểm của từng mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? về mặt hình thức cũng như mặt ngữ nghĩa từ đó học sinh biết phân tích, lựa chọn, xác định mẫu câu phù hợp để giải quyết vấn đề vừa trúng vừa đúng. Với cách học này sẽ dần nâng cao trình độ và năng lực phân biệt và sử dung linh hoạt hai mẫu câu trên cho học sinh. Các em sẽ có các bước học và các phương pháp để chủ động chiếm lĩnh tri thức mới, phát huy được tính tích cực học tập của mình thông qua các hoạt động phân tích, tổng hợp, so sánh đặc điểm các mẫu câu và kĩ năng làm các bài tập liên quan. Không những thế các em còn biết nhận diện, xác định đúng các trường hợp, các kiểu câu dễ nhầm lẫn trong từng hoàn cảnh. Khi nắm chắc bản chất các mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào các em thực sự đi vào thực hành xác định các mẫu câu để tìm hiểu và khắc sâu kiến thức, từ đó tiết học trở nên sôi nổi, nhẹ nhàng khiến các em hứng thú, hiểu bài nhanh và nhớ lâu và xác định chính xác các mẫu câu hơn. Vì vậy áp dụng biện pháp dạy học này sẽ có tính 3
4. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? khả thi và đạt hiệu quả cao trong việc giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào?. PHẦN NỘI DUNG I. CƠ SỞ KHOA HỌC 1. Cơ sở lí luận. Mục tiêu của phân môn Luyện từ và câu lớp 4 là giúp học sinh: - Mở rộng, hệ thống hóa vốn từ và trang bị cho học sinh một số hiểu biết cơ bản về từ, bao gồm các từ thuần Việt, Hán Việt, thành ngữ và tục ngữ phù hợp với chủ điểm học tập của từng đơn vị học: Mở rộng vốn từ: Nhân hậu - Đoàn kết; Trung thực - Tự trọng; .... - Rèn cho học sinh các kiến thức sơ giản về từ, rèn luyện kĩ năng dùng từ với những nội dung kiến thức: cấu tạo tiếng; cấu tạo từ; từ loại.... - Trang bị các kiến thức sơ giản về câu, rèn luyện kĩ năng đặt câu và sử dụng dấu câu với các nội dung: các kiểu câu: câu hỏi, câu kể, câu khiến, câu cảm; thêm trạng ngữ cho câu; các dấu câu. - Bồi dưỡng cho học sinh ý thức và thói quen sử dụng Tiếng Việt và văn hóa trong giao tiếp. Luyện từ và câu cũng là một yếu tố quan trọng để phát triển năng lực trí tuệ, những phẩm chất tốt đẹp của người học sinh. Giúp học sinh nắm được các kiểu câu đơn và thành phần của câu đơn; các kiểu câu phục vụ cho mục đích nói chuyên biệt: câu kể, câu hỏi, câu cảm, câu khiến là một trong những nội dung trọng tâm của phân môn Luyện từ và câu ở lớp 4. Dạy các kiểu câu đơn giúp học sinh biểu đạt được suy nghĩ của mình bằng các câu văn đúng và bước đầu biết sử dụng các hình ảnh sinh động trong câu. Đây là điều quan trọng và sẽ là nền tảng giúp học sinh biết viết đoạn văn và bài văn hay. 2. Cơ sở thực tiễn. Qua thực tế dạy học, tôi và đồng nghiệp đã gặp không ít những khó khăn. Bởi với thời lượng cho hai dạng bài câu kể Ai làm gì? - Ai thế nào? có 7 tiết và 4
5. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? lượng kiến thức nhiều. Trong khi đó trình độ học sinh không đồng đều, khả năng tư duy của các em còn là tư duy cụ thể. Về phía học sinh, khi làm các bài tập xung quanh hai kiểu câu Ai làm gì?, Ai thế nào? các em làm nhưng không nắm được bản chất của các kiểu câu, đặc biệt là việc phân biệt hai loại câu này còn mập mờ, mang tính phỏng đoán nên các em thường lẫn lộn giữa chúng. Từ đó dẫn đến đặt câu kể theo yêu cầu các em viết sai còn nhiều. Trong quá trình dạy học nhiều giáo viên chưa mạnh dạn đổi mới phương pháp, ngay cả giáo viên cũng bị nhầm lẫn ở một số câu “nhạy cảm” nên hiệu quả dạy học chưa cao, chưa phát huy hết tính tích cực, sáng tạo của học sinh. PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I. THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ Qua nhiều năm giảng dạy lớp 4, tôi thấy chất lượng HS xác định, phân biệt và sử dụng hai mẫu Ai làm gì? và Ai thế nào? đạt kết quả chưa cao thể hiện qua kết quả học trên lớp và qua các bài thi khảo sát. Bảng dưới đây tôi đã khảo sát 25 HS lớp 4A ở tuần 24 năm học 2018 - 2019 thể hiện kết quả học tập về hai mẫu câu trên của các em như sau: ( Phụ lục 1 kèm theo) KẾT QUẢ Số Phân biệt được Xác định chính Đặt câu đúng theo Viết, đọc văn đúng Lớp HS hai kiểu câu xác CN/VN yêu cầu. theo yêu cầu. S. lượng Tỉ lệ S. lượng Tỉ lệ S. lượng Tỉ lệ S. lượng Tỉ lệ 4A 34 23 67% 20 59% 20 59% 19 56% Nhìn vào bảng thống kê, tôi thấy chất lượng đạt chưa cao, đa phần HS làm bài chưa tốt. Kĩ năng HS biết phân biệt các kiểu câu Ai làm gì? Ai thế nào? , xác đinh chủ ngữ, vị ngữ cũng như đặt câu đúng theo yêu cầu còn thấp. Điều này do HS 5
6. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? còn chưa nắm bắt được bản chất từng mẫu câu, chưa phân tích được đặc điểm các mẫu câu cũng như chưa xác định chính xác được chủ ngữ và vị ngữ dẫn đến HS thực hiện kĩ năng phân biệt hai kiểu câu trên chưa tốt. Chứng tỏ trong quá trình học, các em chưa thực sự hiểu bài, chưa nắm rõ bản chất các kiểu câu. Từ thực trạng trên, tôi đã đi tìm nguyên nhân để tìm ra giải pháp nâng cao năng lực phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ại thế nào? cho HS thông qua các tiết học trên lớp. Qua thực tế dạy học, qua nghiên cứu nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên; đối chiếu với việc soạn bài và giảng bài trên lớp; qua dự giờ đồng nghiệp các bài về Câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? Chủ ngữ, vị trong câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? Các bài luyện tập về câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? bản thân tôi nhận thấy vẫn còn một số khó khăn, bất cập từ phía giáo viên và học sinh, nó ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học phần kiến thức này. 1. Về phía giáo viên - Đa số giáo viên dạy theo nội dung Sách giáo khoa và hướng dẫn của Sách giáo viên; chưa đi sâu khai thác và cũng chưa đưa ra một quy ước nào để giúp học sinh dễ hiểu. Chính vì vậy, đôi lúc các em còn mơ hồ chưa nắm chắc kiến thức về động từ, tính từ dẫn đến các em sẽ lúng túng khi xác định câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? - Trong Tiếng Việt có những câu ranh giới giữa câu kể Ai làm gì? và Ai thế nào? không rõ. Trong khi đó, đa số giáo viên chỉ dựa vào hình thức ngôn ngữ bên ngoài để truyền đạt tới học sinh chứ chưa giúp các em dựa vào ngữ nghĩa để phân biệt các kiểu câu. Chính vì vậy, học sinh cũng hay nhầm lẫn về hai mẫu câu này. 2. Về phía học sinh: Học sinh chưa ý thức được nhiệm vụ học tập của mình, tiếp thu kiến thức một cách ít tích cực do đó chưa hiểu rõ bản chất của vấn đề và vận dụng một cách máy móc. Ví dụ như khi gặp bài xác định kiểu câu học sinh thường chỉ dựa vào mặt hình thức chứ chưa biết phân tích để lựa chọn đó là kiểu câu gì cho nhanh và đúng. Thực ra để phân biệt hai mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? có lúc nó rõ ràng 6
7. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? nhưng cũng có lúc phải phân tích về mặt hình thức và ngữ nghĩa mới xác định được. Đôi lúc các em còn chưa hiểu rõ bản chất về khái niệm hai kiểu câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? Giáo viên chưa đưa ra một tiêu chí hoặc cách thức cụ thể nào để hướng dẫn học sinh phân biệt hai kiểu câu này. Do đó các em còn nhầm lẫn khi xác định hai kiểu câu trên. Khả năng phân tích, tư duy của học sinh tiểu học còn hạn chế chính vì thế các em không nắm rõ bản chất của vấn đề nên chưa linh hoạt trong vận dụng. Từ những hạn chế trên dẫn đến việc học sinh học chưa nắm rõ bản chất từng kiểu câu, chỉ dựa vào hình thức bên ngoài, còn nhầm lẫn giữa hai mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào?. Bởi vậy chất lượng dạy và học mảng kiến thức các mẫu câu mà đặc biệt là phân biệt hai mẫu câu trên chưa cao. 3. Nguyên nhân khác: Do hoàn cảnh khó khăn mà một số gia đình chưa quan tâm đến tình hình học tập của con em. Chính vì vậy mà việc chăm lo đầu tư cho con em học hành chưa có hoặc có nhưng chưa đáp ứng nhu cầu học tập của con em. Từ những khó khăn trên làm ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy và học của giáo viên và học sinh. Qua quá trình dạy Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 và giúp các em tham gia giải, viết văn, thơ trên báo và tạp chí tôi đã tìm tòi và rút ra một số biện pháp giúp học sinh dễ dàng khi phân biệt hai mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào?. Từ thực tiễn chất lượng học sinh, từ yêu cầu cần đạt về kiến thức, kĩ năng khi dạy câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? ở lớp 4 thôi thúc tôi chú ý đến rèn luyện kĩ năng phân biệt hai dạng câu này cho học sinh. II. BIỆN PHÁP THỰC HIỆN Để khắc phục những hạn chế trên của học sinh, tôi xin đưa ra một số biện pháp cụ thể nhằm “Giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu kể Ai làm gì? - Ai thế nào? ” như sau: 1. Giúp học sinh nắm chắc kiến thức về từ loại: Động từ - Tính từ. 7
8. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? Để góp phần phân biệt câu kể Ai làm gì ? Ai thế nào ? Tôi đã hướng dẫn học sinh nắm chắc về phần từ loại Động từ - Tính từ ở những bài học về Động từ; Tính từ; Luyện tập về động từ; tính từ. Từ đó học sinh có cơ sở xác định các kiểu câu để đi đến phân biệt kiểu câu. Khái niệm về Động từ - Tính từ, sách giáo khoa chỉ nêu đơn giản: + Động từ là từ chỉ hoạt động, trạng thái của sự vật. + Tính từ là từ chỉ đặc điểm, tính chất của sự vật. Bản thân tôi thấy rằng, đối với học sinh lớp 4 khả năng nhận thức của các em đã sang một giai đoạn mới cao hơn hẳn so với giai đoạn lớp 1,2,3. Khả năng ghi nhớ của học sinh đã vững vàng hơn nên tôi mạnh dạn cụ thể thêm về khái niệm động từ, tính từ cho các em bằng một số quy ước như sau: + Từ chỉ hoạt động là những từ chỉ hoạt động của sự vật. VD: đi, chạy, nhảy, hót, bay... + Từ chỉ trạng thái là từ chỉ tình trạng một sự vật coi như không có gì thay đổi trong một thời gian nào đó. VD: ngủ, thức, buồn, yên tĩnh... + Từ chỉ đặc điểm là từ thiên về đặc điểm bên ngoài của sự vật. VD: cao, thấp, rộng, hẹp... + Từ chỉ tính chất là chỉ thiên về đặc điểm bên trong của sự vật. VD: tốt, xấu, ngoan, chăm chỉ... Trên thực tế các quy ước đưa ra ở trên đã giúp học sinh tránh được những thắc mắc không cần thiết trong quá trình dạy học. Ngoài ra trong quá trình dạy học tôi thấy rằng học sinh thường hay nhầm lẫn giữa động từ chỉ cảm xúc với tính từ. Động từ chỉ trạng thái cảm xúc với tính từ có điểm giống nhau là có khả năng kết hợp với phụ từ chỉ mức độ (rất, hơi, quá, lắm). Nhưng động từ chỉ trạng thái cảm xúc còn có khả năng kết hợp với phụ từ chỉ thời gian hoặc mệnh lệnh(đã, đang, còn, hãy, đừng, phải...) VD: rất nhớ, đang nhớ, hãy nhớ (nhớ là động từ chỉ trạng thái) 8
9. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? Rất đỏ, không thể nói là hãy đỏ hay phải đỏ(đỏ là tính từ) Song song với việc cung cấp cho học sinh những khái niệm, quy ước về động từ, tính từ là việc giúp học sinh thực hiện tốt các bài tập trong sách giáo khoa theo quy trình các tiết dạy. Bên cạnh đó, nhằm giúp các em vừa nắm chắc được kiến thức vừa tạo không khí sôi nổi, hứng thú trong học tập tôi đã đưa một số trò chơi học tập xen vào các tiết học. Thời điểm đưa trò chơi vào bài học cũng linh động như vào phần giới thiệu bài mới, kiểm tra bài cũ, củng cố kiến thức hay phần sinh hoạt 15 phút đầu giờ vào những ngày có nội dung sinh hoạt là chữa bài tập...Một số trò chơi được tôi đưa vào bài học như sau: Trò chơi 1: Ai nhanh – Ai đúng ? ( có ba cách chơi ) + Cách 1: Giáo viên xướng từ - Học sinh nêu tên từ loại (Sau khi nghe giáo viên xướng từ, học sinh nhanh chóng xác định từ loại là động từ hay tính từ và đứng dậy tại chỗ nhanh chóng, ai nhanh nhất sẽ được trả lời, sai thì nhường bạn khác.) VD: ăn – động từ. lêu nghêu – tính từ Khỏe – tính từ nở - động từ + Cách 2: Một học sinh xướng từ - Học sinh khác nêu tên từ loại ( Hình thức chơi như cách 1 ) + Cách 3: Nhóm xướng từ - Nhóm còn lại nêu tên từ loại. (Hình thức chơi như cách 1 ) Trò chơi 2: Chèo thuyền: Học sinh nối tiếp tìm từ theo yêu cầu của giáo viên. VD: Với yêu cầu : Tìm từ chỉ hoạt động của con người có thể tổ chức như sau: Quản trò: Chèo thuyền ! Chèo thuyền ! Học sinh: Thuyền ai ? Thuyền ai ? Quản trò: Thuyền bạn A Học sinh A: ( nêu tên một hoạt động ) Học sinh A: Chèo thuyền ! Chèo thuyền ! Học sinh: Thuyền ai ? Thuyền ai ?  Thuyền bạn B... 9
10. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? Với trò chơi Chèo thuyền tôi đã linh hoạt thay đổi các yêu cầu như: Tìm từ chỉ màu sắc; đặc điểm của con người; trạng thái của sự vật ... Cùng với việc tổ chức cho học sinh chơi các trò chơi học tập để củng cố kiến thức về từ loại, tôi còn lựa chọn một số bài tập phù hợp hướng dẫn cho học sinh thực hiện vào một số buổi hai. các dạng bài tập tôi thường sử dụng là: Dạng 1: Ghi lại các động từ (hoặc tính từ) trong một câu văn (câu thơ) cho sẵn. Dạng 2: Cho một số từ, yêu cầu sắp xếp theo nhóm và đặt tên cho mỗi nhóm. Dạng 3: Một số bài tập trắc nghiệm: Tìm và khoanh vào dòng nêu đúng các động từ ( tính từ )... Với một số hình thức và nội dung dạy học linh hoạt như thế trong thời gian già nửa đầu học kì I, học sinh lớp tôi đã nắm chắc kiến thức về động từ, tính từ. Đây chính là cở sở đầu tiên giúp các em tự tin hơn khi học về các kiểu câu kể. 2. Giúp học sinh nắm rõ khái niệm hai kiểu câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? Ở giai đoạn lớp 4 - 5, khi dạy học một kiến thức mới, một mẫu mới thì cái cơ bản, đầu tiên học sinh phải nắm đó là khái niệm. Khái niệm như một chiếc kính lúp để học sinh soi vào các dữ liệu sau đó phát hiện ra các vấn đề liên quan. Đối với hai mẫu câu mà đề tài đang nghiên cứu cũng thế. Việc nắm chắc khái niệm hai kiểu câu này là hết sức quan trọng. Biết được tầm quan trọng của nó, trong các bài lí thuyết tôi đã giúp học sinh nắm chắc hai mẫu câu này. a. Câu kể Ai làm gì? Thường có hai bộ phận: - Bộ phận thứ nhất là chủ ngữ, trả lời cho câu hỏi Ai,( cái gì, con gì) ( được nhân hóa) ? do danh từ hoặc cụm danh từ tạo nên. - Bộ phận thứ hai là vị ngữ, trả lời cho câu hỏi làm gì? do động từ (chỉ hoạt động) hoặc cụm động từ tạo nên. VD: - Cha tôi / làm cho tôi chiếc chổi cọ để quét nhà, quét sân. b. Câu kể Ai thế nào? 10
11. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? Thường có hai bộ phận: - Bộ phận thứ nhất là chủ ngữ trả lời cho câu hỏi Ai (con gì, cái gì)? do danh từ hoặc cụm danh từ tạo nên. - Bộ phận thứ hai trả lời cho câu hỏi thế nào? do tính từ (từ chỉ đặc điểm, tính chất) hoặc động từ ( từ chỉ trạng thái ) tạo nên. VD: - Bên đường, cây cối / xanh um um. - Sông / thôi vỗ sóng dồn dập vô bờ như hồi chiều. Ngay sau khi học xong bài “Vị ngữ trong câu kể Ai thế nào ?” ( Tuần 24 ) tôi tổ chức cho học sinh hoạt động thảo luận nhóm lập ra bảng so sánh và dán ở góc học tập của lớp: Ai làm gì? Ai thế nào? Chủ - Trả lời: Ai, con gì, cái gì (nhân - Trả lời: Ai, cái gì, con gì. ngữ hoá) - Do danh từ, cụm danh từ tạo nên - Do danh từ, cụm danh từ tạo nên Vị - Trả lời cho câu hỏi làm gì? - Trả lời cho câu hỏi thế nào? ngữ - Do động từ (chỉ hoạt động) hoặc - Do tính từ (từ chỉ đặc điểm, tính cụm động từ tạo nên. chất) hoặc động từ ( từ chỉ trạng thái ) tạo nên. Từ bảng trên học sinh sẽ có cái nhìn tổng quát về hai kiểu câu kể Ai làm gì? Ai thế nào ? Hằng ngày, khi lớp phó học tập của lớp làm việc một nhiệm vụ không thiếu đó là yêu cầu một số bạn đọc lại bảng này một vài lần. Mặt khác, trong giờ chơi, học sinh cũng có thể tri giác được kiến thức ở xung quanh mình. Vừa chơi mà các em cũng có thể vừa học. Lâu dần nó sẽ tạo lối mòn trong trí nhớ của học sinh. Và dĩ nhiên việc nắm khái niệm về hai kiểu câu trên đây không còn khó khăn đối với học sinh. Một khi đã nắm chắc khái niệm kiểu câu rồi, việc xác định kiểu câu, phân biệt kiểu câu đối với các em càng trở nên đơn giản. 11
12. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? 3. Giúp học sinh phân biệt một số dạng câu kể dễ nhầm lẫn. Nhìn chung, trong quá trình dạy học tới thời điểm cuối tuần học thứ 23 hầu hết học sinh đã xác định khá chính xác ranh giới hai kiểu câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? Tuy nhiên Tiếng Việt là muôn màu, muôn vẻ. Có những trường hợp không những học sinh nhầm lẫn giữa hai ranh giới này mà không ít giáo viên cũng gặp không ít lúng túng. Những dạng câu này sách giáo khoa không đưa vào chương trình nhưng thiết nghĩ đối với những học sinh có năng khiếu về Tiếng Việt, yêu thích Tiếng Việt thì mình cần đưa những trường hợp này vào để kích thích trí tò mò, sự sáng tạo và lòng đam mê học tập của các em. Vì vậy tôi đã mạnh dạn đưa một số câu đặc biệt học sinh dễ nhầm lẫn để giúp các em phân biệt. 3.1 Phân biệt câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? dựa vào ngữ nghĩa. Thực tế, có những câu có Vị ngữ do từ chỉ hoạt động tạo nên nhưng vẫn là câu Ai thế nào? Lúc này tôi hướng dẫn học sinh hiểu được ngữ nghĩa của câu. VD1: - Thanh niên /đeo gùi vào rừng.(1) (TV 4,tập 1, tr 171) - Các bà/ đeo những vòng bạc, vòng vàng.(2) (TV 4,tập 1, tr 171) Rõ ràng trong hai câu trên vị ngữ đều do cụm động từ có động từ chính là từ “đeo” tạo nên.Vậy nếu như theo cách vừa hướng dẫn thì đây là hai câu mẫu Ai làm gì? Nhưng ở đây chỉ có câu (1) theo mẫu Ai làm gì? còn câu (2) là câu Ai thế nào? Cách mà tôi hướng dẫn học sinh ở đây là cắt nghĩa từng câu cho học sinh xác định kiểu câu. Câu 1: đeo gùi vào rừng – hoạt động tay đưa gùi lên lưng sau đó đi vào rừng. Câu 2: đeo vòng bạc, vòng vàng – bản thân trên cổ các bà đã hiện hữu, tồn tại vòng bạc, vòng vàng rồi không phải lúc đó mới dùng tay khoác vào cổ nữa. Vậy đeo vòng bạc, vòng vàng đã trở thành đặc điểm của các bà nên nó là câu Ai thế nào? VD2: - Bạn Thi học bài. (1) học là hoạt động của Thi. Câu kể Ai làm gì ? - Bạn Thi học rất giỏi. (2) học rất giỏi là đặc điểm của Thi. Câu kể Ai thế nào ? 12
13. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? VD3: - Hàng ngày, đôi bàn tay mẹ phải làm biết bao nhiêu là việc. (3) làm biết bao nhiêu là việc là đặc điểm của đôi tay mẹ Câu kể Ai thế nào ? - Trong phòng, mẹ em đang làm việc.(4) đang làm việc là hoạt động của mẹ tại thời điểm nói Câu kể Ai làm gì ? 3.2 Phân biệt câu kể Ai làm gì? Ai thế nào? dựa vào ranh giới chủ ngữ - vị ngữ . Thực tế cho thấy rằng ở một số câu đặc biệt do xác định ranh giới giữa chủ ngữ - vị ngữ sai nên học sinh xác định kiểu câu cũng sai. Với những câu này, việc đọc kĩ nội dung của câu là hết sức quan trọng. VD1: - Ngoài đường, người gọi nhau í ới - Tiếng gọi nhau í ới. Trong hai câu ở VD1. hầu hết học sinh đều xác đinh chủ ngữ và vị ngữ giống nhau như sau: - Ngoài đường, người /gọi nhau í ới - Tiếng / gọi nhau í ới. và dễ dàng đi đến kết luận rằng cả hai câu trên đều là câu kể Ai làm gì ? Đến đây tôi đã hướng dẫn học sinh như sau: - Hoạt động của người là gọi, gọi là động từ trung tâm của vị ngữ Câu kể Ai làm gì ? - Hoặc hướng dẫn học sinh đặt câu hỏi: Người đường, người làm gì? ( câu này hợp lí) - Tiếng không thể có hoạt động là gọi . Vậy chủ ngữ phải là tiếng gọi nhau và đây là câu kể Ai thế nào? Hoặc hướng dẫn học sinh đăt câu hỏi: Tiếng làm gì? ( không có câu trả lời hợp lí) mà phải là câu hỏi: Tiếng gọi nhau như thế nào? ( câu trả lời hợp lí là " í ới"). VD2: - Cá quẫy tũng toẵng. (1) - Tiếng cá quẫy tũng toẵng.(2) 13
14. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? Với cách hướng dẫn trên, học sinh dễ dàng xác định được chủ ngữ, vị ngữ là : - Cá /quẫy tũng toẵng. - Tiếng cá quẫy / tũng toẵng. Đi đến kết luận câu (1) là câu kể Ai làm gì? Câu (2) là câu Ai thế nào? Ngoài ra học sinh cũng thường hay nhầm lẫn trong các trường hợp: Kiểu câu Ai làm gì? mà bộ phận vị ngữ là ngữ một động từ thì học sinh thường nhầm đó là kiểu câu Ai thế nào?; hay kiểu câu Ai thế nào? mà vị ngữ là động từ hoặc ngữ động từ chỉ trạng thái cảm xúc thì học sinh lại nhầm lẫn đó là kiểu câu Ai làm gì?. Đối với những trường hợp này tôi lại làm như sau: + Kiểu câu Ai làm gì? mà bộ phận vị ngữ là một ngữ động từ ( động từ cs tính từ làm bổ ngữ). VD: Chúng em nhanh nhẹn xếp hàng vào lớp. Học sinh thường xác định sai từ làm vị ngữ chính ( nhanh nhẹn). Từ dó các em xác định nhầm đó là câu Ai thế nào?. Trong câu này xếp hàng là vị ngữ chính nên đó là kiểu câu Ai làm gì? Để khắc phục được sự nhầm lẫn này, tôi hướng dẫn các em cách xác định từ làm vị ngữ chính trong câu bằng cách lược bỏ các từ, chỉ giữ lại 2 từ làm nòng cốt câu mà nghĩa của câu không thay đổi thì đó là từ làm vị ngữ chính. Ví dụ trong câu trên: Chúng e nhanh nhẹn. ( không đúng nghĩa ban đầu của câu). Chúng em xếp hàng. ( đúng nghĩa ban đầu). Vậy xếp hàng là động từ chỉ hoạt động và làm vị ngữ chính nên đó là câu Ai làm gì? + Kiểu câu Ai thế nào? mà vị ngữ là động từ hoặc ngữ động từ chỉ trạng thái, cảm xúc. VD: Hà rất thích đọc truyện cổ tích. Thích là động từ nên học sinh thường nhầm đây là câu Ai làm gì? nhưng thích này là động từ chỉ trạng thái nên câu trên là kiểu câu Ai thế nào? 14
15. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? Để học sinh nắm chắc được kiểu câu Ai thế nào? thì các em phải biết được câu có vị ngữ là tính từ, ngữ tính từ, hoặc động từ, ngữ động từ chỉ trạng thái cảm xúc là kiểu câu Ai thế nào? Sau khi hướng dẫn học sinh phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? bằng cách xác định ranh giới chủ ngữ, vị ngữ, hiểu nghĩa của câu muốn nói gì thì đã không còn hiện tượng học sinh nhầm lẫn hai kiểu câu trên. Các em đã biết tư duy phân tích, loại trừ để xác định đúng kiểu câu theo yêu cầu từ đó sử dụng đúng, linh hoạt hai kiểu câu trên. 4. Xây dựng hệ thống bài tập khoa học, hợp lí, có tính phân loại. Bên cạnh giúp học sinh nắm vững lí thuyết và tìm cách so sánh các thành phần chính của câu thì hệ thống bài tập hợp lí cũng góp phần không nhỏ giúp các em cũng cố kiến thức, dễ dàng phân biệt hai kiểu câu trên. Cùng với việc giải quyết tốt hệ thống bài tập trong sách giáo khoa, thì một lượng bài tập không nhiều được tôi lựa chọn sắp xếp hợp lí để học sinh làm vào các buổi hai đã giúp các em củng cố kiến thức về hai kiểu câu này. Sách giáo khoa xây dựng kiểu bài tập đi theo trình tự : Xác định (hoặc tìm) câu kể, sau đó xác định chủ ngữ - vị ngữ các câu vừa tìm được. Song xét thấy nếu làm như thế học sinh sẽ khó phân biệt được chính xác các kiểu câu kể đặc biệt là một số câu khó.Từ đó, tôi đã mạnh dạn làm ngược lại. Tôi cho học sinh làm các bài tập xác định chủ ngữ - vị ngữ của các câu trước, sau đó dựa vào sự so sánh chủ ngữ - vị ngữ các em dễ dàng xác định được kiểu câu. Từ đó tôi cho học sinh đặt câu, viết đoạn. Ngoài ra một số bài tập trắc nghiệm lựa chọn cũng được tôi chọn lựa tỉ mỉ để đưa vào một số tiết dạy dưới nhiều hình thức như trò chơi, cuộc thi...nhằm giúp học sinh có những phản ứng nhanh trong kĩ năng nhận diện và phân biệt hai kiểu câu này. IV. HIỆU QUẢ MANG LẠI CỦA SÁNG KIẾN Sau khi áp dụng đề tài “ Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào?” vào dạy thực nghiệm ở lớp tôi, tôi đã tiến hành 15
16. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? khảo sát 25 HS lớp 4 năm học 2017 – 2018 vào tuần học thứ 24, được sự giúp đỡ và giám sát của Hội đồng khoa học nhà trường và tổ chuyên môn, tôi đã tiến hành khảo sát và thu được kết quả như sau: KÕt qu¶ Sè Phân biệt được Xác định chính Đặt câu đúng theo Viết, đọc văn đúng Líp HS hai kiểu câu. xác CN/VN yêu cầu. theo yêu cầu. S. lượng Tỉ lệ S. lượng Tỉ lệ S. lượng Tỉ lệ S. lượng Tỉ lệ 4A 34 34 100% 34 100% 30 89 % 30 89% Nhìn vào bảng thống kê về các kiến thức và kĩ năng HS đạt được tôi thấy chất lượng học tập của HS về cách phân biệt và sử dụng hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? đã tăng lên rõ rệt. Học sinh đã nâng cao được năng lực học tập của mình, các em không chỉ có kiến thức vững vàng mà còn biết cách phân tích, lập luận khoa học, loại trừ qua đó các em nắm chắc các cách phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì ? và Ai thế nào?. Nhiều em đã biết biết xác định và sử dụng mẫu câu một cách linh hoạt, tạo thói quen khi làm bài các em thường tự đặt câu hỏi “vị ngữ là từ loại nào?”, “bộ phận nào là vị ngữ chính”? từ đó các em biết chuyển hướng khi gặp vấn đề. Kết quả trên cũng đã được tổ chuyên môn và hội đồng nhà trường công nhận và đánh giá cao. - Tuy thực nghiệm đang ở phạm vi hẹp nhưng 4 cách hướng dẫn trên đây đảm bảo tính khoa học và sư phạm. Một số giáo viên cùng khối áp dụng và đã đưa lại kết quả tương tự. - Với 4 cách hướng dẫn như trên, giáo viên có thể thực hiện một cách dễ dàng, học sinh nắm bắt rất nhanh nhờ các thao tác đưa ra rất rõ ràng, tự nhiên, phù hợp với tâm sinh lí học sinh lớp 4. PHẦN III: KẾT LUẬN I. BÀI HỌC KINH NGHIỆM Qua tìm hiểu và nghiên cứu đề tài “ Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào?” ở trường tiểu học, tôi đã đưa ra 16
17. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? một số kinh nghiệm của mình nhằm giúp đỡ học sinh phân biệt và sử dụng một cách linh hoạt hai mẫu câu trên. Sau khi nghiên cứu, tôi cũng rút ra được một số bài học kinh nghiệm như sau: - Giáo viên phải nắm rõ được cấu trúc môn Tiếng Việt lớp 4 chương trình hiện hành. Nắm rõ chuẩn kiến thức, kĩ năng môn học đề ra, hiểu được những điểm mới của nội dung chương trình, đặc biệt là về ba kiểu câu Ai là gì? Ai làm gì? và Ai thế nào? - Dạy Luyện từ và câu, nhất là dạy khái niệm, giáo viên phải đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và ngược lại. Sau khi hình thành khái niệm mới, giáo viên phải cho học sinh thực hành với các dạng bài tập để củng cố, khắc sâu kiến thức mới cho các em. Đồng thời cần cho học sinh đặt câu phù hợp với thực tiễn cuộc sống. - GV phải nắm được tâm lí, trình độ học sinh, biết xác định và lượng hóa được những khúc mắc và khó khăn của HS trong từng bài học từ đó tìm ra các phương pháp dạy học phù hợp với từng bài học, từng đối tượng học sinh. Cần tổ chức các tiết học sao cho mọi đối tượng học sinh đều hoạt động một cách chủ động, tích cực để đạt được kết quả cao nhất. - Đối với các kiểu câu, giáo viên cần nhấn mạnh bộ phận chủ ngữ và vị ngữ, nhấn mạnh về mặt hình thức cũng như mặt ngữ nghĩa của câu. - Phối hợp sự giúp đỡ từ gia đình, nhà trường. - Động viên, khen thưởng kịp thời để các em có sự ham thích học Tiếng Việt. II. Ý NGHĨA CỦA SÁNG KIẾN Đề tài của tôi chỉ là những kinh nghiệm của cá nhân về các biện pháp giúp học sinh học tốt các kiểu câu kể sau nhiều năm giảng dạy lớp 4. Qua việc nghiên cứu đề tài “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu kể Ai làm gì? - Ai thế nào? ” và dạy thể nghiệm tôi thấy chất lượng HS được nâng lên đáng kể. Đề tài đã đưa ra các biện pháp phân biệt hai kiểu câu trên phù hợp với tâm lí lứa tuổi của các em đó là đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, mang tính 17
18. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? vừa sức để giúp HS lớp 4 chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động, sáng tạo.Với cách dạy và học trên HS chăm chú say mê học Tiếng Việt, các em tự tin hơn khi làm các bài tập về các kiểu câu kể. HS tích cực, chủ động tìm tòi, sáng tạo xây dựng kiến thức của bài học. Nhờ vậy HS nắm bài nhanh, khắc sâu được kiến thức. HS thích thú học hơn khiến cho cả GV lẫn HS có sự giao thoa và tích cực hơn trong một tiết học. Trong thời gian nghiên cứu tôi thấy có nhiều điều thật lí thú, tôi học hỏi được nhiều điều hơn về biện pháp và các bước giảng dạy, nâng cao được tay nghề nghiệp vụ sư phạm của mình, hiểu thêm về sự hứng thú của HS đối với biện pháp dạy học tích cực. Việc ứng dụng đề tài vào dạy học Luyện từ và câu đã đáp ứng được nhu cầu và xu thế phát triển của xã hôi thời đại ngày nay là đào tạo những người chủ tương lai của đất nước phát triển toàn diện, không chỉ có kiến thức mà còn có kĩ năng thực hành, biết áp dụng vào thực tiễn đời sống. III. KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG VÀ TRIỂN KHAI CỦA ĐỀ TÀI Qua việc áp dụng một số kinh nghiệm về biện pháp giúp học sinh phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? tôi nhận thấy chất lượng tăng lên rõ rệt, hầu hết các học sinh đều nắm bắt được kiến thức, biết nhận dạng và sử dụng linh hoạt các kiểu câu mà không nhầm lẫn. Từ đó tôi thấy nội dung đề tài này có thể áp dụng cho tất cả học sinh khối 4. Nó có thể thể vận dụng rộng rãi cho giáo viên trên địa bàn huyện cũng như trên địa bàn khác để tổ chức giảng dạy đạt hiệu quả cao. IV. KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT Hiện nay, do đặc thù của phần kiến thức các kiểu câu kể nên ngoài việc giảng dạy kiến thức theo một quy trình có sẵn, giáo viên cũng cần có những mẹo, những cách thức tổ chức lớp học riêng để học sinh nắm bài tốt. Giáo viên phải biết lựa chọn các phương pháp và biện pháp dạy học phù hợp với từng nội dung kiến thức cụ thể. Mỗi giáo viên cần có ý thức tự học, tự hoàn thiện mình nhất là nắm vững lí 18
19. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? thuyết cũng như quy trình áp dụng các phương pháp dạy học để vận dụng một cách linh hoạt, phù hợp với nội dung bài dạy và với yêu cầu xã hội hiện nay. Khi sinh hoạt tổ chuyên môn nên đưa nội dung này vào để trao đổi vì trong vấn đề này còn nhiều bàn cãi. Nếu tính khả thi cao có thể áp dụng trong cụm chuyên môn bằng hình thức như: báo cáo chuyên đề, hội giảng... để chúng tôi cùng với các anh chị đồng nghiệp ở các trường bạn rút kinh nghiệm, giúp đề tài càng hoàn thiện hơn; tính khả thi càng được nâng cao hơn. Trên đây là một số kinh nghiệm của bản thân tôi trong dạy học phân môn Luyện từ và câu mà cụ thể là phân biệt hai mẫu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? . Tuy nhiên trong quá trình thể nghiệm một vấn đề mới chắc chắn sẽ không tránh khỏi những sai sót về chuyên môn cũng như cách thể hiện nội dung kinh nghiệm. Bởi vậy, bản thân tôi rất mong sự góp ý của các giáo viên đồng nghiệp để đề tài được hoàn thiện hơn và có thể đưa vào ứng dụng đạt kết quả cao hơn trong giảng dạy môn Tiếng Việt nói chung và trong dạy học phân môn Luyện từ và câu nói riêng. Kết quả nghiên cứu chỉ là bước đầu nên rất mong các bạn đồng nghiệp góp ý, bổ sung. Xin chân thành cảm ơn! 19
20. Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 phân biệt hai kiểu câu Ai làm gì? và Ai thế nào? - Giờ học sôi nổi hơn, các em đã có kĩ năng nhận biết tốt hơn về các kiểu câu đã học. - Học sinh say mê môn học, tiếp thu bài một cách chủ động, sáng tạo và phát huy được tính tích cực của học sinh. - Học sinh nắm chắc kiến thức và biết vận dụng vào thực hành, kĩ năng nhận biết tốt hơn về các kiểu câu đồng thời vận dụng để viết văn. - Chất lượng đại trà của lớp được nâng lên rõ rệt, chất lượng học sinh năng khiếu cao hơn so với các lớp cùng khối. Trong năm học 2015-2016, tôi lại tiếp tục được phân công chủ nhiệm và giảng dạy lớp 4. Khi dạy các dạng bài về câu kể Ai làm gì? Ai thế nào tôi đã thực 20